Previous Article Next Article Auschwitz
Posted in Polen

Auschwitz

Auschwitz Posted on 1 januari 20166 Comments

Tijdens een stedentrip naar Krakau een aantal jaar geleden bezocht ik herinneringscentrum Auschwitz. Ik schreef er toen een blog over, maar haalde hem later weer van mijn website. Zonder specifieke reden eigenlijk. Maar omdat steeds meer mensen mij naar deze ervaring vragen, al dan niet ter voorbereiding op een zelfde bezoek, heb ik besloten mijn verhaal weer online te zetten. Opdat deze geschiedenis verteld blijft worden. 

TER INTRODUCTIE 

Auschwitz was in de Tweede Wereldoorlog een cluster van concentratie – en vernietigingskampen, en tevens de grootste in zijn soort. Het bestond uit het basiskamp Auschwitz I, het vernietigingskamp Auschwitz II-Birkenau en het werkkamp Auschwitz III-Monowitz. Van de 1,3 miljoen mensen die naar Auschwitz werden gedeporteerd, zijn er ongeveer 1,1 miljoen om het leven gekomen. Het tegenwoordige museum en herinneringscentrum bestaat uit Auschwitz I en Auschwitz II-Birkenau. Het voormalige werkkamp Monowitz en de daarbij behorende fabriek zijn niet voor publiek toegankelijk.

Ik bezocht deze dag zowel Auschwitz I als Auschwitz II – Birkenau, wat min of meer de standaard is wanneer je het museum bezoekt. Mijn verhaal hieronder heeft echter alleen betrekking op wat ik gezien en ervaren heb in Auschwitz I. Wel maakte ik een apart fotoverslag van Auschwitz II – Birkenau.

Reisgids Auschwitz

AANKOMST

Auschwitz is de Duitse naam voor de Poolse stad Oswiecim, en ligt op zo’n 50 kilometer afstand van Krakau. Hoewel er vanuit Krakau verschillende tours naar Auschwitz worden aangeboden, koos ik ervoor om met het openbaar vervoer te gaan. Ik wou dit voor en met mezelf ervaren, zonder de verplichtingen en entourage die een groepsexcursie met zich meebrengen.

Vanaf de bushalte waar ik in Oswiecim moest uitstappen, leek niets er op alsof ik bij het voormalige concentratiekamp Auschwitz was aangekomen. Had ik dan toch de verkeerde bus genomen? Was dit een bus ríchting Auschwitz, en niet naar of langs Auschwitz, en moest ik nu een eind lopen? Maar dat was niet zo. Een korte wandeling over een verlaten weggetje bracht mij bij de entree van het museum. Een entree die trouwens meer weg had van een pretpark. Niet qua sfeer, wel qua aanblik. Een parkeerplaats vol bussen en drommen mensen voor het toegangsgebouw. Qua sfeer was het er één van een begrafenis; bijna fluisterende mensen met een deemoedige lichaamshouding. Gepast, in deze setting.

In het toegangsgebouw van het museum bevindt zich, naast een restaurant, een winkeltje en toiletten ook de kassa. In tegenstelling tot wat ik had verwacht was ik meteen aan de beurt. De caissière maande me snel een headset te pakken en aan te sluiten bij één van de klaarstaande groepen. Ik was dus net op tijd voor de eerst volgende groepsrondleiding. Individuele bezoekers zijn namelijk verplicht zich aan te sluiten bij een gids die een rondleiding door het kamp geeft*. Elke gids spreekt een andere taal, wat betekent dat je kunt aanhaken bij een gids van jouw voorkeurstaal. Omdat Nederlands niet tot de keuzemogelijkheden behoorde, sloot ik aan bij een Engels sprekende gids; een Poolse geschiedenisstudent, geboren en getogen in Oswiecim. Na een korte introductie liepen we vanaf het toegangsgebouw het kampterrein op, met als startpunt de poort Arbeit macht frei.

SAM_0159

AUSCHWITZ I

Auschwitz I is een voormalig Poolse legerkazerne welke in 1940 door de Duitsers als concentratiekamp in gebruik werd genomen. Het complex werd ingericht als werk – en concentratiekamp, in de eerste instantie bedoeld voor Poolse verzetsmensen. Later werden hier Joden en andere krijgsgevangenen naar toe gebracht. In totaal zijn er ongeveer 70.000 mensen binnen de poorten van Auschwitz I vermoord, in de meeste gevallen door honger, uitputting en vuurpelotons.

Op het terrein van Auschwitz I staat een groot aantal rood-steense gebouwen, de barakken. Ze zijn van elkaar gescheiden door groenstroken en grint-achtige wegen, allen lijnrecht naast en tegenover elkaar. Het gehele complex is omringd met muren en hekken van prikkeldraad. De gebouwen en grintwegen kwamen me bekend voor van de foto’s en reportages die ik wel eens had gezien over Auschwitz. Maar die geordendheid had ik me er niet bij voorgesteld. Logisch. Ik zou die middag nog veel meer tegenkomen waar ik me niks bij voor kon stellen.

SAM_0165

SAM_0166

SAM_0251

SAM_0253

SAM_0250

AANTALLEN

De barakken op het kamp deden ten tijde van de Tweede Wereldoorlog veelal dienst als huisvesting voor de gedeporteerde gevangen. Een aantal van de barakken was tijdens de rondleiding van binnen te bezichtigen. Middels exposities wordt getracht de bezoekers een indruk te geven van de gruwelijkheden die zich in (heel) Auschwitz hebben afgespeeld. De eerste exposities bevatten met name foto’s en teksten die de ontwikkeling van Auschwitz en het aantal gevangenen en dodelijke slachtoffers weergeven.

Eerlijkheid gebied mij te zeggen dat deze exposities niet zo’n grote impact op mij hadden. Veel van wat ik hoorde en zag lag in het verlengde van wat men al van Auschwitz weet. Een belangrijkere reden voor mijn nuchterheid tot dan toe was dat het onmogelijk is je iets voor te stellen bij de aantallen(!) waarover gesproken wordt; het aantal gevangenen, het aantal dodelijke slachtoffers, het aantal inwoners per barak, het aantal Joden, het aantal niet-Joden, het aantal Nederlandse slachtoffers, en ga zo maar door. Altijd in een meervoud van duizend. Dat gaat je voorstellingsvermogen te boven.

SAM_0222

SAM_0184

SAM_0180

SAM_0203

SAM_0208

SAM_0193

COLLECTIES

Maar op het voorstellingsvermogen, of het gebrek er aan, hadden de Nazi’s iets bedacht. Alsof ze wisten dat wij als toeristen, decennia later, een bezoek zouden brengen aan hun gedrocht. Hoewel de Duitsers na de oorlog er alles aan hebben gedaan om bewijsmateriaal te verdoezelen, is er toch nog een behoorlijk arsenaal achtergebleven. Schoenen en koffers bijvoorbeeld. En haar. Het afgeschoren haar van de gevangenen werd namelijk bewaard, in jute zakken, omdat de Nazi’s daar nog wel een handeltje voor wisten. Van mensenhaar konden bijvoorbeeld leuke kleedjes of tenten worden gemaakt.

Het moge duidelijk zijn, de volgende barak liet niks te raden over.  Een vitrine-etalage, van zeker 15 meter lang, vol met haar. Een enorme stapel van ruim twee meter hoog. Nog twee van zulke vitrines, tegenover elkaar, met alleen maar schoenen. Zo’n 80.000 exemplaren, in alle soorten en maten. En koffers. Ook een vitrine vol. 3.800 stuks, al dan niet voorzien van naam en woonplaats van de rechtmatige eigenaar. Was ik tot dan toe vrij nuchter gebleven, het zien van deze collecties bracht daar in één klap verandering in. Opeens hadden de aantallen uit de vorige barak vorm gekregen. Vormen waaraan je kan zien om welke aantallen het werkelijk gaat. En dat wat ik zag waren nog niet eens de werkelijke aantallen.

SAM_0195

SAM_0196

SAM_0191

SAM_0189

GEZICHTEN

De gruwelijkheden van Auschwitz werden nog duidelijker toen de vormen eigenaren kregen. Eigenaren met gezichten. De gang van één van de barakken hangt aan beide kanten vol met foto’s van binnengebrachte gevangenen. Deze serie foto’s is de zoveelste Nazi-verzameling die na de bevrijding van het kamp is teruggevonden. Hoeveel foto’s er in die gang hingen weet ik niet, maar in levende lijve hadden diezelfde mensen niet in die gang gepast.

SAM_0206

SAM_0201

SAM_0202

SAM_0209

De foto’s werden gemaakt als identificatiemiddel voor de gevangenen. Pas later zijn de foto’s vervangen voor tatoeages; een identificatie-systeem dat volgens de Nazi’s veel efficiënter was. Logisch, nu ik me enigszins begon te beseffen om welk aantal identificaties het ongeveer moest gaan.

BLOCK 10 EN 11 

Had de verschrikkelijke geschiedenis van Auschwitz nu toe steeds meer een gezicht gekregen, vanaf de barakken die bekend staan als Block 10 en Block 11 begon het lugubere deel van de rondleiding. Onze gids legde uit dat Block 10 de barak was waar medische experimenten werden uitgevoerd, onder andere door de beruchte SS-arts Josef Mengele. De reden is mij niet helemaal bekend, maar Block 10 was niet voor publiek toegankelijk. Block 11 mochten we wel betreden. Een barak dat diende als kampgevangenis.

Bij een gevangenis kan ik me wat voorstellen, maar een kampgevangenis? Was het kamp op zichzelf al niet een gevangenis? Ja, dat is het. En een wrede zelfs. Maar binnen dit wrede kamp konden de gevangenen ook overtredingen begaan, en daarvoor moesten ze gestraft worden. Vandaar de kampgevangenis.

De kampgevangenis bestond voor een groot deel uit ‘gewone’ cellen. Hierin werden gevangenen opgesloten die een zogenaamd lichte overtreding hadden begaan. Voor gevangenen die zwaarder bestraft moesten worden, vanwege een ontsnappoging bijvoorbeeld, waren speciale cellen in de kelder van de gevangenis ingericht: de martelcellen. Deze martelcellen hadden verschillende martelfuncties, variërend van uithongering tot verstikking. Ik geloof niet dat ik hoef uit te leggen wat het idee was van een uithongercel. Dat deed mijn gids ook niet. We konden ons er allemaal iets bij voorstellen. De verstikkingscel behoeft wel enige toelichting, al is het alleen al omdat ik zelf niet kon geloven wat ik zag. In de verstikkingscel werden zo’n 20 gevangenen tegelijk opgesloten, terwijl deze cel niet groter was dan alle andere cellen. Het verstikkingseffect zat hem er in dat de hele cel, op een paar minuscule ventilatiegaatjes na, volledig van lucht en licht was afgesloten. Vreemd gezegd, maar in de kelder kwam deze verstikkingscel niet extreem wreed op mij over. Het zag er uit als een gewone cel, of in ieder geval een donkere versie daarvan. Later toen ik aan de buitenmuur van het gebouw het kapje zag waarmee praktisch alle zuurstof en licht van de cel werd afgesloten, drong de wreedheid dubbel en dwars tot me door. Dat zo’n simpel ding met dát doel aan de muur gemonteerd is. Niet te bevatten. Om misselijk van te worden! 

SAM_0234

Het maken van foto’s van de cellen ín de kampgevangenis was niet toegestaan

Wat ook misselijkmakend is, en me elke keer weer emotioneel maakt als ik het voor me zie, zijn de zogenaamde sta-cellen. Cellen met een grondoppervlak van een vierkante meter, waar gevangenen vaak met z’n vieren in werden opgesloten. De cellen waren tot aan het plafond dichtgemetseld en hadden alleen onderin een klein luikje om doorheen te kruipen. Dagen of weken achtereen konden de gevangenen alleen maar staan, tegen elkaar aan gedrukt in een pikdonkere minicel. Maar deze uitputtingsslag was voor de Nazi’s nog niet voldoende. De gevangenen in de sta-cellen konden gerust nog een uurtje of 11 per dag werken. Dus was het niet de verstikking die een gevangene naar de andere wereld hielp, dan was er altijd nog de oververmoeidheid die hem of haar klein zou krijgen.

Dit was wat ik me moest voorstellen bij een kampgevangenis. Een hel in een hel. En had ik al verteld dat Block 11 ook de plek was waar de eerste experimenten met het gas Zyklon B werden gedaan? Niet? Nou, bij deze dan.

BINNENPLAATS

Nog zo’n plek: de binnenplaats. Vergeleken bij het woord kampgevangenis klinkt het woord binnenplaats iets vriendelijker. Het klinkt als een plek waar gevangenen wél adem konden halen. In strikte zin klopte dat ook, want de binnenplaats was de open ruimte tussen Block 10 en  Block 11. Maar gevangenen die het ademhalen in de kampgevangenis of elders in het kamp nog niet hadden opgegeven, deden dat op de binnenplaats uiteindelijk wel. De binnenplaats was namelijk de plek waar gevangenen tegen de muur werden gezet, al dan niet voorafgegaan door martelingen.

De originele executiewand is tegenwoordig vervangen voor een replica, en wordt door veel bezoekers gebruikt als gedenkplek. Op het moment dat ik de binnenplaats betrad, brachten twee Poolse jongemannen voor de executiewand een gebed uit. Een blijk van deelneming en menselijkheid dat in schril contrast stond met de martelpalen iets verderop.

SAM_0217

SAM_0228

SAM_0227

SAM_0231

SAM_0229

SAM_0233

BUNKER

Na de experimenten met vergassingen in Block 11, waar volgens kampcommandant Höss potentie in zat, werd een oude munitiebunker omgebouwd tot gaskamer en crematorium. Deze munitiebunker was een overblijfsel van het Poolse leger. De bunker was de eerste en enige gaskamer van Auschwitz I, en heeft zo’n 60.000 slachtoffers gemaakt. Het crematorium in de bunker kon het aantal lichamen echter niet bolwerken. De verbrandingsovens werden verbouwd, en dus vergroot.

Dus met de ovens die ik tijdens de rondleiding op Auschwitz I heb gezien, zijn zo’n 60.000 lichamen gecremeerd? In, pak hem beet, anderhalf jaar tijd? Ja, ok. Goh. Dat er überhaupt een lichaam door zo’n ovendeurtje past. Hard werken dus voor de Duitsers, aanpezen ook vooral. Je zou haast zeggen: lopendebandwerk. Maar nu begrijp ik in ieder geval waarom Auschwitz II – Birkenau er moest komen. Succesformules vragen immers om uitbreiding.

SAM_0254

SAM_0255

SAM_0256

SAM_0260

SAM_0257

Na het bezichtigen van de gaskamer en het crematorium naderde het einde van de rondleiding op Auschwitz I. Een pendelbus stond klaar om ons naar het tweede deel van de rondleiding te brengen: Auschwitz II – Birkenau. 

De foto’s die ik van Auschwitz II – Birkenau maakte vind je hier

– ♥ – 

* In de afgelopen jaren hebben er zich een aantal wijzigingen voorgedaan als het gaat om (verplichtingen omtrent) entree en rondleidingen. Het is sowieso verstandig om je bezoek ruim van te voren te plannen en reserveren. Kijk voor actuele informatie en voorwaarden op de website van het Auschwitz – Birkenau Memorial

6 comments

  1. Lieve Charon,
    Dank je wel voor het delen. Een paar dagen Polen.
    Sta versteld……zo goed verwoordt…..met zo weinig woorden……zoveel diepe afschuwelijke indrukken…..van een onbeschrijfelijke werkelijkheid.
    Dat je verslag zal bijdragen aan je verwerking.
    je ma Ermi.

    1. Hoi Manja,
      Indruk heeft het zeker gemaakt!
      Zoals ik al schrijf, zijn sommige beelden niet uit te wissen, zie ze nog regelmatig voor me.
      Maar ik hoop de moeite van het delen waard.
      x, Charon

  2. Jow Chakkie, je verwoordt jezelf (nog) tien keer beter op (elektronisch) papier dan via de gangbare verbale communicatie. Indrukwekkend, zowel je verhaal als je manier van schrijven. En voor mij toch wel een verrassing.

Laat een reactie achter